Malaysia kini berdepan episod jerebu yang semakin serius apabila kualiti udara merosot di beberapa negeri, khususnya Sarawak dan Sabah, susulan pergerakan asap daripada kebakaran serta peningkatan titik panas di Indonesia.
Keadaan paling membimbangkan ketika ini berlaku di Sarawak apabila enam kawasan mencatatkan bacaan Indeks Pencemar Udara (IPU) pada tahap berbahaya setakat jam 8 pagi hari ini.
Berdasarkan data Sistem Pengurusan Indeks Pencemar Udara (APIMS), Jabatan Alam Sekitar (JAS), Serian merekodkan bacaan tertinggi iaitu 408, diikuti Kuching (407), Samarahan (372), Sri Aman (361), Sarikei (333) dan Sibu (309).
Tiga lagi kawasan di Sarawak pula mencatatkan bacaan pada tahap sangat tidak sihat, iaitu Mukah (234), Bintulu (232) dan Samalaju (225).
Di Sabah, keadaan turut menunjukkan kemerosotan apabila Kimanis dan Keningau masing-masing merekodkan IPU 156, manakala Tawau mencatatkan bacaan 132. Labuan turut merekodkan bacaan tidak sihat pada paras 167.
Secara keseluruhan, 18 kawasan di seluruh negara mencatatkan bacaan IPU daripada tahap tidak sihat hingga berbahaya pada awal pagi ini.
Situasi di Malaysia berlaku ketika Indonesia berdepan peningkatan besar aktiviti kebakaran di beberapa kawasan, terutamanya di Kalimantan.
Menurut laporan JAS berdasarkan analisis imej satelit NOAA oleh ASEAN Specialised Meteorological Centre (ASMC), sebanyak 1,211 titik panas dikesan di rantau ASEAN Selatan pada 29 Ogos.
Daripada jumlah itu, 1,180 titik panas dikesan di Kalimantan, 18 di Sumatera dan hanya 13 di Malaysia, membabitkan sembilan di Sarawak, dua di Sabah dan dua di Perak.
Keadaan ini menguatkan petunjuk bahawa sebahagian besar masalah jerebu yang melanda Sarawak ketika ini mempunyai kaitan dengan jerebu rentas sempadan dari Kalimantan, selain faktor cuaca panas dan kering yang menyebabkan asap lebih mudah kekal di atmosfera.
Pada masa sama, analisis ASMC turut menunjukkan kepulan asap sederhana hingga tebal dari kawasan Kalimantan bergerak ke arah Sarawak, manakala asap daripada kelompok titik panas di Kalimantan Utara turut bergerak ke bahagian selatan Sabah.
Fenomena jerebu rentas sempadan bukan perkara baharu di rantau ini. Kedudukan Sarawak dan Sabah yang berdekatan dengan Kalimantan menyebabkan kedua-dua negeri tersebut antara kawasan paling terdedah apabila berlaku kebakaran besar di Indonesia.
Jabatan Meteorologi Malaysia (MetMalaysia) sebelum ini menjelaskan bahawa tiupan angin semasa Monsun Barat Daya boleh membawa asap dari kawasan kebakaran di Indonesia ke Malaysia.
MetMalaysia turut menjangkakan risiko jerebu kekal tinggi sepanjang tempoh Monsun Barat Daya, terutama apabila keadaan menjadi panas, kering dan kurang hujan.
Malah, analisis meteorologi menunjukkan angin bertiup secara konsisten dari kawasan yang mempunyai banyak titik panas di barat Borneo ke arah selatan Sarawak.
Situasi ini menyebabkan Sarawak menerima kesan lebih ketara berbanding beberapa kawasan lain di Malaysia.
Walaupun Sarawak kini menjadi negeri paling teruk terjejas, kesan jerebu turut dirasai di beberapa kawasan di Semenanjung Malaysia.
Pada 29 Ogos lalu, kawasan seperti Sungai Petani, Langkawi dan Alor Setar di Kedah, beberapa lokasi di Pulau Pinang, Kuala Lumpur, Putrajaya, Perak, Selangor, Negeri Sembilan dan Johor turut merekodkan bacaan IPU tidak sihat.
Bagaimanapun, penting untuk difahami bahawa tidak semua jerebu di Semenanjung berpunca secara langsung daripada Indonesia.
MetMalaysia sebelum ini menjelaskan bahawa keadaan di Lembah Klang turut dipengaruhi faktor tempatan, manakala jerebu di Sarawak mempunyai unsur rentas sempadan yang lebih jelas.
Ini bermakna keadaan cuaca kering, pembakaran terbuka tempatan dan pergerakan asap dari beberapa arah boleh berlaku serentak dan menyumbang kepada kemerosotan kualiti udara.
Selain aktiviti pembakaran dan kebakaran hutan, keadaan cuaca turut menjadi faktor penting dalam episod jerebu kali ini.
Malaysia kini berada dalam fasa Monsun Barat Daya yang lazimnya membawa keadaan lebih kering dan kurang hujan di sesetengah kawasan.
Fenomena El Nino yang semakin kuat pula berpotensi menyebabkan suhu lebih tinggi dan mengurangkan taburan hujan, sekali gus meningkatkan risiko kebakaran hutan, tanah gambut dan kawasan pertanian.
Gabungan cuaca panas, tanah yang kering dan jumlah hujan yang rendah menyebabkan kebakaran lebih mudah berlaku serta sukar dipadamkan.
MetMalaysia sebelum ini memberi amaran bahawa masalah jerebu berpotensi berterusan sehingga September bergantung kepada perkembangan kebakaran di negara jiran dan keadaan angin.
Dalam usaha mengurangkan kesan jerebu, kerajaan merancang melaksanakan Operasi Pembenihan Awan (OPA) selama tiga hari bermula 3 hingga 5 September di selatan Sarawak dan utara Semenanjung.
Operasi itu akan memberi keutamaan kepada kawasan yang mencatatkan IPU pada tahap sangat tidak sihat dan berbahaya.
Selain membantu menghasilkan hujan bagi mengurangkan bacaan IPU dan membersihkan zarah asap di udara, operasi berkenaan turut bertujuan meningkatkan paras empangan dan sumber air di kawasan terjejas.
Namun, keberkesanan pembenihan awan bergantung kepada keadaan atmosfera dan kewujudan awan yang sesuai. Jika keadaan terlalu panas dan kering tanpa pembentukan awan, operasi tersebut tidak dapat dilaksanakan dengan berkesan.
Lebih menarik, Indonesia turut memberikan kebenaran sekiranya pesawat Malaysia perlu memasuki ruang udaranya ketika operasi pembenihan awan dijalankan.
Menteri Sumber Asli dan Kelestarian Alam, Datuk Seri Arthur Joseph Kurup, berkata kerjasama antara kedua-dua negara penting kerana jerebu merupakan masalah serantau yang tidak mengenal sempadan.
Pada masa sama, situasi di Indonesia sendiri semakin membimbangkan apabila kebakaran hutan dan tanah gambut dilaporkan berlaku di beberapa wilayah.
Kalimantan menjadi antara kawasan yang paling teruk terjejas dengan jumlah titik panas yang jauh lebih tinggi berbanding Malaysia.
Fenomena ini bukan semata-mata disebabkan oleh faktor cuaca. Pembakaran untuk tujuan pembukaan atau pembersihan tanah, khususnya di kawasan pertanian dan tanah gambut, turut menjadi antara faktor yang sering dikaitkan dengan kebakaran bermusim di Indonesia.
Tanah gambut yang kering pula boleh terbakar dalam tempoh lama dan menghasilkan asap tebal yang kemudiannya bergerak merentasi sempadan apabila keadaan angin sesuai.
Situasi itu menjadikan isu jerebu bukan lagi sekadar masalah alam sekitar Indonesia atau Malaysia, sebaliknya masalah serantau ASEAN yang memerlukan tindakan bersama.
Jerebu pada tahap tidak sihat hingga berbahaya boleh memberi kesan kepada kesihatan, terutama golongan kanak-kanak, warga emas, wanita hamil serta individu yang mempunyai masalah pernafasan dan jantung.
Orang ramai di kawasan yang terjejas dinasihatkan mengurangkan aktiviti luar, mengelakkan aktiviti fizikal berat di kawasan terbuka dan menggunakan pelitup muka yang sesuai sekiranya perlu keluar.
Orang ramai juga disarankan mendapatkan maklumat terkini mengenai bacaan IPU melalui saluran rasmi JAS dan tidak bergantung kepada keadaan visual semata-mata untuk menentukan tahap pencemaran udara.
Dengan enam kawasan Sarawak sudah mencatatkan IPU melebihi 300, perkembangan jerebu dalam beberapa hari akan datang perlu diberi perhatian serius.
Lebih-lebih lagi apabila ramalan MetMalaysia menunjukkan keadaan berjerebu masih berpotensi berterusan di Sarawak dan Sabah dalam beberapa hari mendatang.
BACA JUGA : Larian Di Kawasan Terbuka Ketika Jerebu, Selamat Atau Berisiko Tinggi?
Apa yang berlaku ketika ini sekali lagi menunjukkan bahawa jerebu rentas sempadan merupakan masalah yang memerlukan kerjasama ASEAN secara berterusan, bukan sekadar tindakan apabila keadaan sudah menjadi kritikal.
Malaysia dan Indonesia sememangnya mempunyai mekanisme kerjasama melalui ASEAN Agreement on Transboundary Haze Pollution (AATHP) yang diwujudkan untuk mencegah, memantau dan menangani pencemaran jerebu rentas sempadan akibat kebakaran hutan dan tanah.
Namun, episod jerebu 2026 menunjukkan bahawa usaha pencegahan perlu diperkukuhkan lagi, khususnya dalam aspek pemantauan titik panas, penguatkuasaan pembakaran terbuka, pengurusan tanah gambut, perkongsian data serta tindakan pantas sebelum kebakaran menjadi tidak terkawal.
Bagi rakyat Malaysia pula, tumpuan utama ketika ini adalah menjaga kesihatan dan sentiasa mengikuti bacaan IPU semasa, khususnya mereka yang tinggal di kawasan Sarawak, Sabah, Labuan serta beberapa lokasi di Semenanjung yang turut terjejas.
Selagi kebakaran di kawasan sumber belum dapat dikawal dan cuaca kekal panas serta kering, episod jerebu berpotensi untuk terus berlaku.
Sumber rujukan: Bernama, RTM, Jabatan Alam Sekitar (JAS), Jabatan Meteorologi Malaysia (MetMalaysia), Utusan Borneo, ASEAN Agreement on Transboundary Haze Pollution (AATHP).
